|
İsmail Kaygusuz
Süt Ortaklığı “Hab” Üstüne
Mustafa Aksoy’un “Bir Sosyal Dayanışma: Hab-Hap” başlığı altında yayınladığı araştırma yazısı beni çocukluğumun yaz-bahar günlerine götürdü. Doğup büyüdüğüm ve yaşamımın tam yirmi yılını geçirdiğim Malatya’ya bağlı Arapkir’in Onar köyündeki anılarım arasında unutamadığım “Hab”a ilişkin ilginç öyküler vardır. Bu süt ortaklığının, bu az üretim paylaşımının nasıl yapıldığını; kuralları, uygulanması, amaçları, aşamaları ve bozulmasını bu günmüş gibi
anımsıyorum. Ancak, çocukluğumun bu anlamlı anı-öykülerini anlatmaya geçmeden önce birkaç söz etmek istiyorum.
Yazının, Mustafa Aksoy’un Elazığ ve Ağrı köylerindeki “kültür sosyolojisi açısından” gözlemlerine dayandırarak hazırlamış olduğu doktora tezinden bir küçük bölüm olduğu görülüyor. Tezin kapsamı içerisinde, fazla ayrıntıya girilmemiş olması doğaldır. Ancak tekil bir makale olarak ele alındığına göre, bu küçük sosyo-ekonomik olgu, insan kaynaklarıyla, yani bizzat uygulayan bir aileler kümesi ya da kümeleri örneklemesiyle açıklığa ve anlaşılırlığa kavuşturulmalıydı. Hele, “Hab”ın ne olduğu, nasıl yapıldığı ve özellikleri üzerinde en kısa bir betimleme vermeden etimolojik incelemeye girişmesinin anlaşılır yanı yoktur. Giderek, “vakf” ve “habs” sözcükleriyle zorlama ilişkilendirme ile İslami vakıf kavram ve anlayışı çerçevesindeki-neredeyse Şer’i hükümlere bağlama-çabasına ne demeli? Gereksinimden doğmuş bir sosyo-ekonomik uygulamayı, süt üretimi paylaşımında, başka bir söylemle süt tüketimi ortaklığında dinsel köken aramak neden? Ancak uygulamadaki ahlaki davranışlar çerçevesi, her dinsel inanç grubu tarafından farklı çizilmiş olabilir. Demek ki, uygulanımdaki aşamalar ve sonuçlar bağlamında dinsel inanç ilişkisi kurulabilir sadece. Ayrıca yazarın kendisinin de katıldığı alıntı, özellikle Derleme Sözlüğü’ndeki, “hap”,
“köylülerin yağ, peynir yapmak için sıra ile sütlerini birleştirmeleri işlemi, yani imece” tanımlamasındaki “hab etme”nin “imece” ile karıştırılması bence doğru değildir. İmece’de iş ve emeğin birleştirilmesi, bir başka söyleyişle ortaklaşa çalışıp, çalışılan kişi için üretmektir. Üretimde ortaklık yoktur; ya gönüllü olarak, yani karşılıksız emek konulur, ya da ‘emeğe karşılık emek’ talebi vardır. Örneğin, köylülerden biri yeni bir ev yaptırmaktadır ve son olarak sıra evin damının kapatılmasına gelmiştir; tüm komşular, kadınlı erkekli gönüllü imece yoluyla iş bölümü yaparak damı kapatırlar. İmece günü usta ve ırgatlar da para almadan çalışır. İmeceye katılan kişiye de “İmeci” denir..
“Hab” etmede amaç, tanımlamada olduğu gibi “yağ, peynir yapmak için sütlerin birleştirilmesi” olduğu gibi, “hab”a katılan bütün ailelerin yemeklerine, özellikle pilava katık olacak ayran ihtiyaçlarının sağlanması zorunluğu vardır. “Hab” üzerine Aksoy’un da belirttiği gibi atasözü kalıcılığına dönüşen söylemler oluşmuştur kırsal kesimlerde: Örneğin “(Öküz öldü çift kesildi), inek öldü hab kesildi” söyleminde; herbiri bir öküz sahibi olan iki ailenin onları çifte koşarak üretim ortaklığında iken öküzün, “hab ederken”, yani süt üretiminin paylaşılması sırasında ineğin ölmesiyle her iki sosyal dayanışmanın kesilmesi gerçek anlamı yatmaktadır. Ancak, ana koşullar ya da ilkeler ortadan kalktığında yapılan her türlü ortaklıklar da kendiliğinden yok olur, biçiminde allegorik (mecazi) anlam kazanmış ve artık bu geleneklerin son dönemlerini yaşamasıyla söylemde mecazi yan ağırlıktadır. Öbür yandan, “Dana öldü hap kesildi, inek öldü hep kesildi”, doğrudan ortaklıkla birlikte, süt üretiminin sona ermesine ilişkin bir söylemdir. Çünkü dana ölünce, ineğin sahibine vereceği süt artacağından, “hab”dan
vazgeçilebilir. Oysa dana yaşadığı sürece inekten daha az süt sağılacak; yani inek sahibi, daha az süt üretimi nedeniyle, komşularla “hab etmeğe”, sütlerini birleştirmeğe gereksinim duyacaktır. İnek öldüğünde ise süt üretiminin tümü kesilir.
Anı Öyküler
Yedi yaşlarında ya vardım ya yoktum, henüz okula gitmiyordum. İlkbaharın son günleri olmalıydı. Anam beni her sabah güneş doğarken uyandırıp bir inek üç koyun bir
keçiyi otlatmaya gönderiyordu. Kırda, bayırda, otlak ve tarlalarda bu hayvanları tekbaşıma otlatmam ve onlarla başa çıkmam olası değildi; beni 14-15 yaşlarındaki komşu kızı Makbule’ye katıyordu. kısacası, iki inek
10 kadar koyun ve keçiye çobanlık etmekte olan Makbule bacının koruması altında çobanlığa başlamıştım. Fidan anam gün doğmadan ineğin, koyun ve keçilerin sağma işlemini tamamlamış, dün akşam sağdığı sütün içine
katarak içi kalaylı bakırdan süt bakracını (kovasını) doldurmuş olurdu. İçi su veya süt dolu olduğunda bana ağır geliyordu, ama birkaç adım taşımakta pek zorlanmadığım bir kaptı bu. Süt sağma işlemi sırasında ağılın
kapısını aralık bırakmış olan anam, bir yandan da adımı ünleyerek beni uykudan uyandırmaya çalışırdı hep. Yorgun ve güçsüz çocuk bedenimin yataktan kalkıp hayvanların peşinde kırlara çıkmaya ve 8-10 saat dağ-bayır
dolaşmaya hazırlanması için bir saattan fazla bir ağlama-sızlanma nöbetim vardı. Ben dağa gitmek istemediğimi söyleyerek iki gözüm iki çeşme ağlamayı sürdürürken, anam yalvarıp-yakararak, sevip-okşayarak, vaadlerde
bulunarak; bazan da kızıp korkutarak hayvanları önüme katıp, Makbule daha köyün içinden Sığıryolu’na çıkmadan ona yetiştirirdi.
Çobanlığımın o ilk döneminde, üstüste iki gün dışında haftanın tam beş günü bu tekdüze eziyet ve sıkıntı hiç değişmedi. Sadece o iki gün yaşamıma renk katıyordu; en
çok sevdiğim, hiç ağlamadığım, hem de çabucak yataktan kalkıp hazırlandığım iki gün! Birisi, süt sırasının bize geldiği “Hab” günü, diğeri “Hab” ertesi! Birincisinde küçük bir maşrapa süt içer, ertesi gün öğlelik torbamdaki üç-dört parça ekmeğin arasında bir kaşık tereyağı-kaymak ya bir dilim peynir bulurdum. Öğle üzeri dağda, soğuk su kaynağının başında yeşil soğan ya da salatalıkla ekmek arası yağ-peynir yemek iple çektiğim ne büyük keyifti. Öğleliklerimizi bir bohça üzerine serip, Makbule ile birlikte paylaşıyorduk. Onun torbasında ekmeğe katık olarak genellikle bir kuru soğan ve birkaç günde bir kere, iki haşlanmış yumurta bulunurdu. Makbule’nin analığı hiç yağ-peynir koymazdı kızın ekmeğinin arasına. Oysa onların iki ineği ve on kadar koyun-keçileri vardı; ağartıları (bizim
köyde süt ve süt ürünlerinin genel adı ‘ağartı’ydı, ayrana da ‘katık’ derlerdi) boldu, hiç kimseyle de “Hab” yapmıyorlardı. Makbule’nin anlattığına göre, onlara kötülük ediyormuş; ne kendisine, ne de kardeşine yağ / kaymak ve peynirin yüzünü bile göstermiyor, haftada bir-iki kilo yağ-peynir denkleştirip kasabada sattırıyordu. “N’olacak, derdi Makbule, analığım bizim köylü değil ki, çayın öte yanındaki karışık köyden gelme, ona zahidlik bulaşmış, (Sünnilere
‘yezid’ demezlerdi bizim köyde, o sadece küfür yerinde kullanılıyordu. ‘Aşırı din düşkünü, dindar, sofu’ anlamına gelen bu ‘zahid’ nitelemesinden herhalde onlar da memnun olurlardı, ama kendileri ‘rafiziler,
kızılbaşlar’ demeyi hiç bırakmadılar.) onun için bize özü doğrulmuyor, bizi sevmiyor”.
Bizim eve “Hab”, beş günde bir geliyordu. Biri Fatma halam, diğer üçü Esef Satı, Kör Anağız ve Fatili kadın olmak üzere sırayla dört habcı beşinci gün bizde oluyorlardı. Habcılar teker teker gelmeye başladığında, anamın sadece o gün için ayırdığı sıcak südüme ekmek doğramış tatlı tatlı yemekle meşgul olurdum. Bende ağlayıp sızlamak, mızmızlanmak yoktu o gün; bir yandan da onları gözlerdim,
Kalaylı bakır taslar ve bakraçlardaki sütlerin son kabı, süt kazanına hazlanarak konuyordu. “Hazlamak” (baştaki harf, ‘kh’ çifte sesini karşılayacak biçimde boğazdan söylenir), ödünç verilip alınan sütlerin eşitlenmesini sağlamak ve
habcıların biribirlerine ne denli borçlu kaldıkları ya da ödemeleri gerektiğini unutmamak için yapılan ölçüme deniyor. Ölçüm öyle litre veya kilogramla yapılmıyordu.
Her habcı elinde bir-bir buçuk karış uzunluğunda ve küçük parmak kalınlığında çok budaklı bir kuru hortut (kuru asma çubuğu) parçasıyla gelirdi; bir süre
anlayamamıştım bunun neye yaradığını. Adına “Haz” (olasılıkla Arapça ‘kısmet, pay’ anlamına gelen Türkçede ise sadece ‘sevinç, zevk alma’ alma
yerine kullanılan Khazz’dan çekilme?) ya da haz çöpü deniliyordu. Bu çöp parçasının görevini bir akşam yaptığım yaramazlığın sonucu anlamıştım; odanın duvarındaki tahta raf üzerinde birşey arıyordum, yarı kırılmış bir hortut paçası gördüm. Bu çöp burada ne arıyor, diye düşünmüş, elimde evirip çevirirken anamın “Haz”ı
olduğunu anlamıştım. Anlamıştım anlamasına, ama -yaramazlık bu ya- kaldırıp attıydım köşedeki zibillerin (süprüntü, çöpler) arasına. Belki de anamın onu arayıp aramıyacağını merak ediyordum. Gerçekten ertesi sabah,
hayvanlarımla beni Makbule’ye katma sırasında, “Hab” südünü de götürmeye hazırlanan anamın, birşey arama telaşı olduğunu anlayıp, kendisine nedenini sormuştum.
“Oğul yaşlandım artık; ‘Haz’ı koyduğum yeri unuttum, rafın başına kordum hep, yok orada” dedi. Gözlerimle köşedeki çöplere doğru bakarak sordum:
“Ana ‘Haz’ da ne ki? O hortut çöpü ile ne yapıyorsunuz?” Aramayı sürdürürken bir yandan beni yanıtlıyordu anam:
“Onu inek tasına koyulan son esik südün içine sokarak süt hazlarız. Senin anlayacağın o hortut çöpünün hangi kertiğine kadar süt geliyorsa orasını
kırarak-bükerek bellik kor. O belliğe göre habcıya ya borç süt veririz, ya da alırız...”
O konuşurken, hemen akşam odanın köşesindeki süprüntünün içinden kırık hortut çöpünü bulup getirdim. Kadıncağız nasıl da sevinmişti; beni neden kucaklayıp uzun uzun
öptüğünü kavrayamamıştım. Ama, ben sormadan o yolda kendi kendine konuşarak anlatıyordu:
“İyi ki ‘Haz’ı bulduk oğul. Bu hortut çöpü çok önemli; büküp bellik koyduğum şu iki parmaklık kertiğe kadar hazlanmış süt borcum var Fatili kadına. Bugün bizim
mübarek Sarı inek, benim sıkıntımı anlamış gibi fazla süt verdi. Onunla borcumu ödeyeceğim. Eğer ‘Haz’ı bulamasaydık, mıymıntı Fatili hakkımda dedikodu yapacaktı. Eline de diline de doğru olmayan biri o! Herkesi
kendisine benzetmek ister sürtük!...”
Bu olaydan sonra “Hab” günleri onlar daha dikkatli izlemeye başlamıştım. Bir film karesi gibi gözümün önünden geçiyor aşama aşama: Her habcı getirdiği südü, ölçek olarak kullandıkları inek tası dedikleri büyükçe ve içi kalaylı bakır tası ağzına kadar doldurup, birleştirilmiş sütlerin kaynatılacağı büyük kazana başaltıyorlardı. Ayrıca süt, kazanın ağzını tamamıyla kapatan ince beyaz bezden yapılma bir süzekten süzülüyordu. Yeni sağılmış sütün içinde bulunan, temizlenirken gözden kaçmış kıl ve yün parçası, koyun keçi pisliği bu süzekte kalıyor. Süzek zaman zaman kaldırılıp temizlenerek yerine konuyordu.
Bir habcının sütü ölçek tasını kaç kez ağzına kadar doldurduysa, diğer dört habcının da eşit sayıda aynı tası doldurup kazana boşaltması zorunluğu vardı. Sütleri
birleştirme aşaması sona erince, südü artan habcılar, aynı tasa boşaltarak noksan olanlarla hazlamaya geçmekteydi. Bu hazlama işlemi, südü çıkışmayanla fazla gelen arasında yapılır ve ayrıca iki haz çöpü
kullanılırdı. Süt ödünç veren ile ödünç alan kendi hazlarıyla bu işlemi yaptıktan sonra, ödeyebileceği “Hab” gününe değin onları saklardı. Anımsadığım kadarıyla, bazan anamın evde, iki ya da üç haz bulundurduğu bile olurdu. Bu
demek oluyordu ki, anam iki ya da üç “Hab”cıya borçlu ya da onlardan alacaklıydı. Bütün bu işlemleri kısa sürede bitiren kadınlar evlerine işlerinin başına
dönüyor, “Hab”ı alanın ise neredeyse akşama kadar işi, bu süt ortaklığının ürününü toplamak oluyordu: Önce bir kazan dolusu sütü kaynatır, hafif
soğuyunca kadar bekleyip kaymağını kaldırır; sonra ılık süde maya çalarak yoğurt oluşmasını beklemeye koyulur. Ondan sonra da süt yoğurda dönüştükten sonra, aşağı yukarı yarısı kadar soğuk su karıştırp, keçi
derisinden tuluğa ya da pişmiş topraktan yapılma tek kulplu geniş karınlı küp (hınısı) yayığa doldurarak yaymaya başlardı. Böylelikle epey bir süre geçtikten sonra tereyağı ve ayran birbirinden ayrılıyordu.
“Hab” etmenin baş kuralı habcıların ayran ihtiyaçlarını gidermekti. Burada eşitlik değil, aile bireylerinin sayısı oranında ayran ihtiyacını gidermek esastı. 6-7 kişilik bir ailenin iki-üç süt bakrac ayrana gereksinimi varken, 2-3 kişilik bir aile için bir inek tası yeterli olabilirdi. Ayran dağıtımı tamamıyla ve itirazsız habcı ailelerin ihtiyacına göreydi.
Habcılar arasında karşılıklı güven, birbirini sevip sayma ve doğru davranış çok önemliydi. Kuşkusuz bunu düzenleyen geleneksel inançlar ve ahlak kurallarıydı.
Ancak, habcıların süt üretiminin birbirine yakınlığı da önemliydi. Buna karşılık, “Hab” sırasında ineği ya da koyunu ölünce südü azalan habcı, kendi isteğiyle ayrılmadığı takdirde arada idare edilir. Bazan sevilen biri “Hab”a ortak alınır; ancak ona, diğerlerine göre “Hab” sırası biraz gecikmeli gelirdi.
Herşeye rağmen habcıların aralarında sorun çıkmadığı söylenemez, çok önemli birine anlamına varamadan tanık olarak, olayın ortaya çıkmasına da kendim neden olmuştu.
Ve Hilebaz Habcı
“Hab” sırası bizde olmadığı bir sabah, yataktan kalkar kalkmaz, “canım süt içmek istiyor, bu sabah süt içeçeğim” diye
tuturdum. Anam, “olmaz oğlum, diyordu, yarın değil öbürgün bize ‘Hab’ geliyor; sana bir çömçe (kepçe) fazladan süt vereceğim söz!” Bense, inatlaşmış tepiniyordum:
“Sen de Makbule’nin analığı gibisin; beni sevsen şimdi bir çömçe süt verirsin. Benim canım süt istiyor!” Kadıncağız yalvarmaya başlamıştı:
“Oğul, vallahi olmaz; habcıların hepsinin çocukları var. Eğer hepsi her sabah çocuklarına bir maşrapa, bir çömçe süt kaynatıp verse, ‘Hab’a
götürecek sütleri kalmaz. Haftanın iki günü südünden, yoğurdundan, kaymağından, peynirinden bir parça yiyorsun oğul. Ağartı yemeğe katık olur; doyumluk değil, tadımlıktır."
Ben kafama koymuşum bir kez, ısrarlıydım:
“Habcılar nereden görecek? Bir çömce süt versen n’olur yani?” Çok üzülmekte olduğunu gördüğüm anam bu kez, ısrarımdan vazgeçmem için açıklamaya girişmişti. Belki değişik sözcükler kullandı, ama açıklamaları şu yönde olmuştu:
“Biz habcılar aramızda sözleştik, sözümüz sözdür; hiç kimse evinin horantasına (aile bireylerine) süt ayıramaz. Aşağı yukarı herkesin sağdığı süt belli; zaten
ayırırsa hemen anlaşılır, çok ayıptır. İnsan verdiği sözün eri olmalı, onu tutmalıdır. Sütler hazlanıyor. Bizim karşılıklı süt borcu veya alacaklarımız bir ya da iki haz kertiği, yani bir iki parmak yüksekliğinde
olur. Şimdi ben südümden bir maşrapa ya da bir çömçe eksik verirsem; Dede de bugünlerde köyde, “Hab” ortaklarım beni Dar’a çektirir, sorgudan geçirtirler. Oğul ben Muhammed Ali’nin Dar’ından korkarım!”
Birden ağlamayı kesip, anlamlı bir biçimde sordum:
“Peki ana , habcılar hiç mi süt ayırmazlar kendi evlerine?”
“Dedim ya, biz aramızda anlaştık, yeminleştik; hiçkimse ayırmaz. Bir habcı sadece evine bir yabancı konuk geldiğinde, isterse onun için süt ayırır. Onu da
ortaklarına haber verir ve “Haz”dan düşer, yani borç sayılmaz.”
Ben ağlamayı tamamıyla bırakmış, sütten de vazgeçmiştim artık. Ama, erkeksi bir davranışla konuşmaya başladım anamın son söylediklerine karşı:
“He ya, sen öyle san! Fatili kadının evinde konuk monuk yoktu, ama koca bir tas süt ayırdı evine, gözümle gördüm. Önceki gün sabah erken gelmesi için çağırmaya
göndermiştin ya beni. Fatili abaya seslenirken kapı aralıktı, oradan gördüm. Hem de arkadan değil yandan gördüm; bize süt getirdiği bakracın içinden bir tas süt doldurup başka kaba boşalttı...”
Anamın birdenbire rengi değişmişti.
“Yanlış görmüş olmayasın oğul", dedi, "südü eksik de gelmedi; tam tersine herzamankinden iki haz kertiği fazla geldi. Onu da bana borç verdi.”
Ben bir gerçeği ortaya çıkarmanın gururuyla daha da erkekleşmiş, dikelerek konuştum:
“Elbette südü eksik olmaz, aynı tasın dolusunca su koydu süt bakracının içine.”
Anam iyice delilendi ve bağırarak konuşmaya başlamıştı:
“Vay sürtük vay! Vay hilebaz karı vay! Ben şimdi seni ‘Hab’ ortaklığından seni çıkartmaz mıyım? Benim oğlum yalan söylemez, böyle birşeyi uyduramaz. Çünkü
anasından asla görmedi. Hemen diğerlerine haber vereyim, ama yok, önce yüzüne yüzüne vurmalıyım; Fatili’den hesap sormalıyım; benim oğlum ölse yalan söylemez, demeliyim herkesin huzurunda. Kimbilir bunu kaç kere
yaptı? Tevekkeli değil kimseye borcu olmuyor; hep aynı ölçüde süt getiriyor, çoğumuza borç veriyor. Bize su verip, karşılığında süt alıyormuş demek! Dede köydeyken onu bir Dar’a çektireyim de görsün. Bakalım Hak Muhammed Ali’nin huzurunda da yalan söyleyebilecek mi?”
Hayvanlarımla birlikte beni Makbule’ye katıncaya dek böylece söylenip durdu Fidan anam. Kendimi suçlu görmeye başlamış olacağım ki üzüntüyle, “ana yeter artık, keşke gördüğümü söylemeseydim!” dediğimi ve bunun üzerine beni sıkıca kucaklayıp öptüğünü çok iyi anımsıyorum. O günden sonra Fatili kadını bir daha “Hab” günü bizde görmemiştim. Onun yerine yukarı mahalleden dayım karısı Hanife gelinbacım geliyordu...
|
